2026. № 2. Амет-хан Шейхумеров
Войско крымского хана Мурада Герая накануне и во время битвы под Веной 12 сентября 1683 г.
Амет-хан Шейхумеров
Симферополь, Российская Федерация
Резюме. В статье рассматриваются действия вооруженных сил Крымского ханства накануне и в ходе битвы под Веной 12 сентября 1683 г. Обращается внимание на популярный в историографии (и вместе с тем ошибочный) сюжет о том, что Мурад Герай намеренно не препятствовал переправе христианских войск через Дунай и их маршу через Венский лес. На основе анализа источников освещается роль крымских татар в битве под Веной, последствия их отступления для османской армии и дается ответ на вопрос, имело ли место в реальности тайное соглашение крымского хана и польского короля.
Ключевые слова: битва под Веной; военная история; Кара Мустафа паша; крымские татары; Крымское ханство; Мурад Герай; Османская империя; Ян Собеский
Для цитирования: Шейхумеров А.А. Войско крымского хана Мурада Герая накануне и во время битвы под Веной 12 сентября 1683 г. // Крымское историческое обозрение. 2026. Т. 13, № 2. С. 64–97. https://doi.org/10.22378/kio.2026.2.64-97
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ
- Абдужемилев Р.Р. Дервиш Мехмед бин Мубарек Герай Дженгизи. Хроника «Тарих-и Мехмед Герай» («История Мехмед Герая»). Часть 1 // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 1. С. 189–214.
- Абдулаева Г. Битвы из истории Крымского ханства. Симферополь: Крымучпедгиз, 2013. 208 c.
- Дорошенко Д. Гетьман Петро Дорошенко. Огляд його життя та політичної діяльності. Нью-Йорк, 1985. 712 c.
- Дунайский мост // Военная фалеристика. 2015. № 1. С. 361–400.
- Бёюкчолак А. Попытки реализации самостоятельной политики в Крымском Ханстве накануне осады Вены в 1683 г. Мурад-Гирей хан в Османской историографии // Материалы VII международной конференции «Военная история: люди, судьбы, конфликты» / под ред. Носова В. А., Пищулина С. А. СПб., 2020. С. 44–48.
- Кочегаров К. А. Речь Посполитая и Россия в 1680–1686 годах: Заключение договора о Вечном мире. М.: Индрик, 2008. 504 с.
- Курат А.Н. Собрание сочинений. Книга 2. Тюркские племена и государства в Поволжье и Северном Причерноморье в IV–XVIII вв. / перевод с турецкого Ю.Н. Каримова, Л.Б. Балтаева, М.Р. Исмагилова; ответственные редакторы: И.М. Миргалеев, Д.М. Гайнутдинов. Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2015. 416 с.
- Сейид Мухаммед Риза. Семь планет в известиях о царях татарских. Книга 2: Перевод / перевод с османского И.Р. Гибадуллина; под науч. ред. И.М. Миргалеева. Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2023. 528 с.
- Чандлер Д. Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя. М.: Центрполиграф, 1999. 693 с.
- Яфарова М.Р. Русско-османское противостояние 1672–1681 годов. М.: Наука, 2024. 583 с.
- Ágoston G. The Last Muslim Conquest: The Ottoman Empire and Its Wars in Europe. Princeton – Oxford: Princeton University Press, 2021. 664 p.
- Arkayin A. Türk Silahlı Kuvvetleri tarihi. III. cilt, 4. kısım eki: İkinci Viyana Kuşatması, 1683. Ankara, 1983. 123 p.
- Atalar M. Kirim Hani’nin Ihaneti ve Sonuclari. URL: https://sozundogrusu.com/kirim-haninin-ihaneti-ve-sonuclari/ (дата обращения 18.06.2025)
- Baumgärtner W.A. Vom Halbmond zum Doppeladler: Siebenbürgens Anschluss an Österreich. Hermannstadt; Bonn: Schiller Verlag, 2018. 286 p.
- Böttcher H.-J. Die Türkenkriege im Spiegel sächsischer Biographien. Herne: Gabriele Schäfer Verlag, 2019. 290 p.
- Broucek P. Der Feldzug von 1683 und der Entsatz Wiens in der Schlacht am Kahlenberg // Österreich und die Osmanen – Prinz Eugen und seine Zeit. Wien: Österreichischer Bundesverlag, 1988. pp. 56–68.
- Ch. d’Elvert. Die Einfälle der Türken, Tataren und Ungarn in Mähren und Österreichisch-Schlesien vom Jahre 1663–1709 // Zur Cultur-Geschichte Mährens und Oest.-Schlesiens. Vol. 1: Bildet den 15. Band der Schriften der Historisch-Statistischen Sektion der K.K. M.S. mährisch-schlesischen Gesellschaft… Brünn, 1866. pp. 1–96.
- Chowaniec С. Sobieski wobec Tatarszczyzny 1683–1685 // Kwartalnik Historyczny. 1928. N. 42. pp. 52–66.
- Çolak S., Aydar M. Savaş ve propaganda: 1683 Viyana Kuşatması üzerine bir değerlendirme // Belleten. 2020. № 84 (301). pp. 1045–1096.
- Gemici N. Evliya Çelebi’ye göre II. Viyana Muhasarasında Kırım Hanı’nın Yanlış Tutumunun Sebepleri // Türkiyat Mecmuası. 2016. Cilt 26, Sayı 1. pp. 131–146.
- Grengg R. Der Umbau der Donaubrücke bei Stein // Österreichische Monatsschrift für den öffentlichen Baudienst. 1895. Jahrgang 1. pp. 68–71.
- Dalerac Francois Paulin. Polish manuscripts, or, The secret history of the reign of John Sobieski the III, of that name, K. of Poland containing a particular account of the siege of Vienna… London, 1700. 376 p.
- Das Kriegsjahr 1683: nach Acten und anderen authentischen Quellen dargestellt in der Abtheilung fur Kriegsgeschichte des K. K. Kriegs-Archivs. Wien: Verlag des k.k. Generalstabes, 1883. 340 p.
- Diarium welches am Sonntag den 12. Septembris 1683 nach glücklich von der türckischen Belägerung befreyten Statt Wien in dem türckischen Läger gefunden worden. 1684. 38 p.
- Die Türken vor Wien in Augenzeugenberichten / hrsg. u. eingel. von Walter Sturminger. München: Deutscher Taschenbuch-Verlag, 1983. 449 p.
- Dilek Z. Ilk ve Orta Öğretim Ders Kitaplarında Merzifonlu Kara Mustafa Paşa ve II. Viyana Kuşatması // Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Uluslararası Sempozyumu 8-11 Haziran 2000. Ankara, 2001. pp. 451–462.
- Dyakowski M. Dyaryusz wideńskiej okazyji. Warszawa: Wydawn. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1983. 112 p.
- Evliyâ Çelebi. Im Reiche des goldenen Apfels: d. türk. Weltenbummlers Evliyâ Çelebi denkwürdige Reise in d. Giaurenland u. in d. Stadt u. Festung Wien anno 1665 / übers. u. erl. von Richard F. Kreutel. Graz; Wien; Köln: Verlag Styria, 1987. 332 p.
- İnalcık H. Kırım Hanlığı Tarihi Üzerine Araştırmalar 1441–1700. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017. 680 p.
- Ivanics M. A New-old Source on the 1683 Siege of Vienna (Ahvâl-i Muhâsara-i Beç) // Hürmetler Studies in Honour of Pál Fodor on his Seventieth Birthday. Edited by Géza Dávid, Antal Molnár, Gábor Fodor. HUN-REN Bölcsészettudományi Kutatóközpont Történettudományi Intézet, Megjelenés: 2024. december 16. pp. 235–252.
- Karaçay T. N. Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa Zeyl-i Fezleke: 1065–22 Ca. 1106/1654–7 Şubat 1695. Doktora tezi. Istanbul, 2012. 1594 p.
- Kara Mustafa pod Wiedniem: źródła muzułmańskie do dziejów wyprawy wiedeńskiej 1683 roku, z tur. przeł. i oprac. Zygmunt Abrahamowicz. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1973. 410 p.
- Kırımlı Abdullahoğlu Hasan. Viyana Önünde Kırım Süvarileri // Emel. 1980. № 119.
- Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği Genel Merkezi’nin T.C. Millî Eğitim Bakanlığı’na Müracaatı // Emel. 1992. № 193.
- Klein D. Negotiating Power in the Crimean Khanate: Notes on Tatar Political Thought and Practice (16th–18th c.) // Political Thought and Practice in the Ottoman Empire. Halcyon Days in Crete IX: A Symposium Held in Rethymno, 9-11 January 2015. Rethymno: Crete University Press, 2019, pp. 319–347.
- Kluczycki F. Akta do dziejów króla Jana III-go sprawy roku 1683 a osobliwie wyprawy wiedenskiej wyjasniajace. Kraków, 1883. 704 p.
- Kopia rękopismów własnoręcznych Jana III Króla Polskiego y Xięcia Stanisława Lubomirskiego strażnika a potym Marszałka W. Koronnego. Lwów, 1833. 98 p.
- Lacom H. Niederösterreich brennt! Tatarisch-osmanische Kampfeinheiten 1683. Wien: Stöhr, 2009. 128 p.
- Laskowski O. Wyprawa wiedeńska. Połomia: InfortEditions, 2024. 56 p.
- Marsili Luigi Ferdinando. Autobiografia. Bologna, 1930. 262 p.
- Necati S. Die Zweite Belagerung Wiens im Jahre 1683 // Militärwissenschaftliche Mitteilungen. Bd. LXIV. Wien, 1933. pp. 660–695.
- Özcan A. Viyana Bozgununun Maddi ve Manevi Sebepleri: Dönemin Kısa Panoraması // Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Uluslararası Sempozyumu 8–11 Haziran 2000. Ankara, 2001. pp. 229–239.
- Pamiętnik Jana Stanisława Jabłonowskiego wojewody ruskiego, wyd. A. Bielowski. Lwów, 1862. 109 p.
- Paradowski M. We Came, We Saw, God Conquered. The Polish-Lithuanian Commonwealth’s military effort in the relief of Vienna, 1683 (Century of the Soldier 1618–1721, Bd. 79). Warwick: Helion & Company, 2021. 248 p.
- Petritsch E. Die tatarisch-osmanischen Begleitoperationen in Niederösterreich // Studia Austro-Polonica. 1983. № 3. pp. 207–240.
- Petritsch E. Die Schlacht am Kahlenberg 1683 // Europäische Erinnerungsorte. Teil 2. Das Haus Europa. München: Oldenbourg, 2012. pp. 413–420.
- Podhorodecki L. Wiedeń 1683. Warszawa: Bellona, 2001. 195 p.
- Pröll L. Einige Nachrichten über die Zustände im Tullnerfeld zur Zeit des Türkeneinfalles // Jahrbuch für Landeskunde von Niederösterreich. 1903. Band 2. pp. 99–116.
- Sachslehner J. Wien anno 1683: ein europäisches Schicksalsjahr. Wien: Graz; Klagenfurt: Pichler, 2015. 405 p.
- Shapira D. The Crimean Tatars and the Austro-Ottoman Wars // The Peace of Passarowitz, 1718. Edition Charles Ingrao, Nikola Samardžić, Jovan Pešalj Series: Central European Studies. 2011. pp. 131–140.
- Sobieski Jakób. Dyaryusz Wyprawy Wiedeńskiej w 1683 r. w dwóchsetną jej rocznicę. Warszawa, 1883. 22 p.
- Stoye J. Die Türken vor Wien: Schicksalsjahr 1683. Graz: Ares-Verlag, 2010. 279 p.
- Tagebuch eines Augenzeugen 1683. Die Aufzeichnungen des Freiherrn von P. Wien: Edition Tusch, 1983. 260 p.
- Theurer F. Verrat an der Raab. Als Türken, Tataren und Kuruzzen 1683 gegen Wien zogen. Salzburg, Stuttgart, Zürich: Verlag Das Bergland-Buch, 1976. 203 p.
- Tural M.A. Kara Mustafa Paşa, II. Viyana Kuşatması ve Savaş Suçluluğu // Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Uluslararası Sempozyumu 8-11 Haziran 2000. Ankara, 2001. pp. 51–60.
- Turan M. II. Viyana Muhasarası: Osmanlı Devleti’nde Siyasi, İdari ve Askeri Çözülme // Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM). 1998. № 9 (09). pp. 389–429.
- Üstün C. 1683 Viyana seferi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1941. 115 p.
- Wagner M. Stanisław Jabłonowski, kasztelan krakowski, hetman wielki koronny. Warszawa: MadA, 2000. 242 p.
- Wagner M. Wojna polsko-turecka w latach 1672–1676. Tom II. Zabrze: Inforteditions, 2009. 376 p.
- Wagner M. „Lud ognisty” dawnej Rzeczypospolitej. Studia z dziejów artylerii polskiej XVII wieku. Zabrze – Tarnowskie Góry: InfortEditions, 2022. 261 p.
- Varga J.J. Válaszúton. Thököly Imre és Magyarország 1682–1684ben. Budapest, 2007. 300 p.
- Wentzcke P. Feldherr des Kaisers: Leben und Taten Herzog Karls V. von Lothringen. Leipzig: Koehler & Amelang, 1943. 428 p.
- Wheatcroft A. The Enemy at the Gate. Habsburgs, Ottomans and the Battle for Europe. New York: Basic Books, 2009. 384 p.
- Wimmer J. Odsiecz wiedenska 1683 roku. Warszawa: Interpress, 1983. 253 p.
- Witkowicz A. Bułat i koncerz: poprawki do obrazu wielkich bitew polsko-tureckich (1620–1683). Tom II. Zabrze – Tarnowskie Góry: InfortEditions, 2021. 286 p.
- Woliński J. Z dziejów wojny i polityki w dobie Jana Sobieskiego. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1960. 202 p.
- Woliński J. Król Jan III Sobieski i Bitwa Wiedeńska 1683 r. // Studia i materiały do historii wojskowości. 1965. Tom XI, cz. II. pp. 142–152.
- Wybranowski D. O niektórych mitach, nieścisłościach i kontrowersjach w kwestii tureckiej wyprawy na Wiedeń w 1683 roku // Balcanica Posnaniensia. Acta et Studia. 2014. T. 21. pp. 63–101.
- Yalvar C. Suçlamaların Gölgesinde Bir Kırım Hanı: Murad Giray Han // Yeditepe Üniversitesi Tarih Bölümü Araştırma Dergisi. 2019. № 3/6. pp. 1–18.
- Yamak K. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa ve II. Viyana Kuşatmasını Genel Değerlendirm // Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Uluslararası Sempozyumu 8-11 Haziran 2000. Ankara, 2001. pp. 9–46.
- Zrzódła do dziejów polskich. Tom 2. Wilno, 1844. 485 p.
ИНФОРМАЦИЯ ОБ АВТОРЕ
Амет-хан Азизович Шейхумеров – кандидат исторических наук, независимый исследователь (Симферополь, Российская Федерация); ORCID: 0009-0000-9361-7613. E-mail: amet.sheykhumerov@mail.ru
Поступила в редакцию 15.01.2026
Принята к публикации 07.04.2026


