2026. № 2. Таир Киримов

DOI: https://doi.org/10.22378/kio.2026.2.108-127

Этхэм Фейзи (Гозьайдын): Биография и неизвестные страницы литературно-публицистической деятельности

Таир Киримов
Крымский инженерно-педагогический университет имени Февзи Якубова
Симферополь, Российская Федерация

Резюме. Настоящее исследование основано на впервые вводимом в научный оборот корпусе крымскотатарских первоисточников на арабской графике и посвящено реконструкции, а также культурно-историческому анализу авторского дискурса Э. Фейзи как характерного примера экономической модернизации и институционального преобразования общественных структур крымскотатарского народа в 1917–1920 гг. Полученные результаты свидетельствуют, что главной содержательной и мировоззренческой доминантой публицистики Фейзи является разработка оригинальной модели экономической самоорганизации крымскотатарского общества в условиях революционного кризиса. Данная направленность существенно отличает его позицию от преобладающей культурно-политической ориентации большинства современников. Для теоретического обоснования национальных финансово-кредитных институтов Фейзи осуществил межкультурный синтез, интегрируя и адаптируя ключевые положения классической европейской общественной мысли к условиям и потребностям локального исторического контекста.
В литературно-публицистических произведениях Фейзи наблюдается полижанровая гибридность, высокая риторическая дисциплина. Это умелое использование триады пафоса, логоса и этоса – а также чётко выстроенная нарративная структура, направляющая развитие мысли от констатации системного кризиса к обоснованию программы национального возрождения. Особую семантическую выразительность придают текстам медицинско-анатомические метафоры, посредством которых национальные реформы интерпретируются как необходимое «оздоровление» общественного организма.
Наиболее существенной чертой риторической стратегии Фейзи выступает целенаправленная интерференция сложных социально-экономических концепций с исламской этической традицией и элементами национального фольклорного знания. Такой приём обеспечивал высокий уровень эмоционального и ценностного резонанса с традиционно ориентированной аудиторией и существенно повышал убедительность и легитимность предлагаемой реформаторской программы.

Ключевые слова: Этхэм Фейзи; крымские татары; экономическая модернизация; дискурс-анализ; культурно-исторический контекст

Для цитирования: Kirimov T.N. Ethem Feyzi (Gözaydın): Biyografisi ve Gazetecilik Faaliyetlerinde Bilinmeyen Sayfalar [Этхэм Фейзи (Гозьайдын): Биография и неизвестные страницы литературно-публицистической деятельности] // Крымское историческое обозрение. 2026. Т. 13, № 2. С. 108–127. https://doi.org/10.22378/kio.2026.2.108-127

СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ

Bargan H. Sibirya Ekspresi. Monografi. İzmir: Sütun Yayınları, 2006. 156 s.
Bektöre Ş. Volga Kızıl Akarken: Hatıralar / haz: U. Edemova. Simferopol: Kırım Devlet Öğretim ve Pedagoji Yayınları, 2011. 258 s. (Kırım Tatarcası)
Binnetova A. Maksud Şeyhzâde ve “Gazeller Ülkesinin Sultanı” Kitabı // Edebî İlişkiler: Yaratıcılık Sürecinin Aynası. Antoloji. Bakü-Cizzah, 2025. 452 s.
Birinci Umum Sovyet Birliği Türkoloji Kongresi: 26 Şubat – 5 Mart 1926 (Stenografik Rapor). Bakü: Bakü İşçi Yayınları, 1926. 432 s. (Rusça)
Burke K. A Grammar of Motives. Berkeley: University of California Press, 2023. 554 s. (İngilizce)
Daniyalov A. Abdurahman Daniyalov – Dağıstan’ın Bilim İnsanı, Devlet ve Toplum Adamı (Belgeler, Fotoğraflar, Kendisi ve Hakkındaki Hatıralar). Mahaçkale: Yupiter Yayınları, 2000. 464 s. (Rusça)
Demolen E. Aristokratik Irk / çev.: A. Vandam. 2. bs. Sankt-Peterburg: A.S. Suvorin Matbaası, 1907. 238 s. (Rusça)
Edhem Feyzi Mustafa oğlu / Dağıstan’da XX. Yüzyıl Siyasi Baskı Kurbanları Hatıra Kitabı / der.: M.A. Musayev. Mahaçkale: Mavraev Yayınları, 2020. 464 s. (Rusça)
Ethem Feyzi. Uğramadan geçmeyiniz! İlan // Terciman. 1914. No. 209. Oktâbr 12; No. 211. Oktâbr 15; No. 212. Oktâbr 16; No. 213. Oktâbr 17; No. 214. Oktâbr 18; No. 215. Oktâbr 24; No. 216. Oktâbr 26; No. 217. Oktâbr 26; No. 218. Oktâbr 28; No. 219. Oktâbr 29. (Kırım Tatarcası)
Fazılov R., Nagayev S. Kırım Tatar Edebiyatı Tarihi: Kısa Bir Bakış. Akmescit: Kırım Devlet Öğretim ve Pedagoji Yayınları, 2001. 640 s. (Kırım Tatarcası)
Feyzi Ə. Azerbaycan Tesüratım // Azerbaycan. 1919. No. 141. Mart 20; Kırım’ın Son Günleri: Oradan Gelenlerle Mülakatımız // Azerbaycan. 1919. No. 150. Nisan 4. (Azerbaycanca)
Feyzi E. Borisoglebsk’ten Yazılıyor // Terciman. 1915. No. 82 Nisan 12; On Bir Aylık Esaret Hayatından: Borisoglebsk’ten Yazılıyor // Terciman. 1915. No. 224. Ekim 15, No. 225. Ekim 16; Esaret Nedir? Biz Esir miyiz? // Terciman. 1915. No. 258. Kasım 26, No. 259. Kasım 27; Yürek Sızlatıcı Elem Bir Haber // Terciman. 1916. No. 7. Ocak 10; Borisoglebsk’te ve Ufa Vilayetindeki Acizlerin Hali // Terciman. 1916. No. 76. Nisan 3; Borisoglebsk’ten Mektup: Mübarek Ramazan Günleri Hürmetine // Terciman. 1916. No. 134. Haziran 19; Kırımlı Aciz Sürgünler Hayatından // Terciman. 1917. No. 13. Ocak 17; Sürgünlerden Sürgünlere İane: Borisoglebsk Muhacirlerinden // Terciman. 1917. No. 33. Şubat 4; Hürriyet ve Sürgünler // Terciman. 1917. No. 68. Mart 30. (Kırım Tatarcası)
Feyzi E. Coğrafya Dersleri. 1. Kısım. Birinci Basamak Mektepleri İçin. III-IV Sınıflar. Resimli Neşir. Akmescit: Kırım Hükümeti Yayınları, 1924. 116 s. (Kırım Tatarcası)
Feyzi E. Coğrafya. 2. Kısım. IV Sınıflar İçin. Akmescit: Kırım Hükümeti Yayınları, 1925. 91 s. (Kırım Tatarcası)
Feyzi E. Coğrafya. 3. Kısım. Avrupa, Asya, Afrika, Avustralya. Akmescit: Kırım Hükümeti Yayınları, 1925. 156 s. (Kırım Tatarcası)
Feyzi E. Çocuklar Dünyası. Birinci Yıl. Buynaksk: Dağıstan Halk Maarif Komiserliği Yayınları, 1926. 182 s. (Osmanlı Türkçesi)
Feyzi E. Dağıstan Cumhuriyeti’ne Umumi Nazar // Maarif Yolu. 1926. No. 17–18. (Osmanlı Türkçesi)
Freytag G. Dramanın Tekniği. Berlin: Autorenhaus-Verlag, 2012. 296 s. (Almanca)
Gide Ş. Siyasal İktisatın Temelleri / çev.: L.İ. Şeynis. Sankt-Peterburg: F. Pavlenkov Yayınları, 1896. 320 s. (Rusça)
Halid S. Yeni Elifbe Yollarında Eski Hatıra ve Duygularım / haz.: Z. Bekirova. Saratov: Amirit Yayınları, 2025. 272 s. (Kırım Tatarcası)
İvanets A., Kogut A. Kırım Tatar Millî Hareketi 1917–1920: Komünist Özel Servis Arşivlerine Göre. Kiev: K.İ.S. Yayınları, 2019. 448 s. (Ukraynaca)
İz Mahir. Yılların İzi: Hatıralar. İstanbul: İrfan Yayıncılık, 1975. 448 s.
Karakaş Ş. Maksud Şeyhzâde ve Mirza Uluğbek Piyesi // Gazi Türkiyat. 2010. Cilt VII. Sayı 13. S. 23–25.
Karimov N. Maksud Şeyhzâde: Aydınlatıcı-Biyografik Roman. Taşkent: Şark Yayınları, 2009. 400 s. (Özbekçe)
Kerimov İ. Kırım Tatarcası Baskı Kitaplar, Makaleler ve Eserlerin Bibliyografik Rehberi: 1618–1944. Simferopol: Simferopol Şehir Tipografisi AŞ, 2009. 324 s. (Rusça)
Kerimov İ. Savaş Öncesi Dönem Kırım Tatar Süreli Yayınları. Birinci Kitap. Monografi. Simferopol: Arial Yayınları, 2020. 268 s. (Rusça)
Kerimov İ. XIX. Asrın Sonu ve XX. Asrın Başında Kırım Tatar Edebî Sözünün Evrimi. Simferopol: Kırım Devlet Öğretim ve Pedagoji Yayınları, 1998. 184 s. (Kırım Tatarcası)
Kırım Tatarları Tarih, Mimari ve Kültür Anıtları Envateri. Cilt III. Simferopol Şehri / haz.: N. R. Abdulvapov. Belgorod: Konstanta Yayınları, 2018. 392 s. (Rusça)
Kırımer C. Bazı Hatıralar / haz.: S. Arıkan. İstanbul: Emel Türk Kültürünü Araştırma ve Tanıtma Vakfı, 1993. 328 s.
Kırımer C. Önsöz / Ethem Feyzi Gözaydın. Kırım Türklerinin Yerleşme ve Göçleri. İstanbul: Vakit Matbaası, 1948. 112 s.
Kırımlı H. Kırım Tatarlarında Millî Kimlik ve Millî Hareketler (1905–1916). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1996. 314 s.
Kirimov T. “Millet” Gazetesinin (1917–1920) Kuruluş Tarihi ve Yazar Kadrosu Üzerine: Az Bilinen Yazarların Kimliklerinin Tespiti // Kırım Tarihî İncelemesi. 2025. No. 12 (3). S. 111–155. (Rusça)
Kirimov T. Millet Cevherleri: Y. Bayburtlu, İ. Hakkî, F. Altuğ, A. Abiyev, M. Kurtiyev, E. Feyzî, N. Hilmî, Y. Kermençikli, Y. Vezirov, N. Ağat, M. Rifatov, K. Cemaleddinov, S. Esadov, S. Turupçu, A. Şükrü, S. Şemî, İ. Kalaycı, B. Kabacan, M. Arif, Ü. Abdullah: 1917–1920 “Millet” Gazetesinde Yayınlanan Edebî-Publisistik Eserler. Cilt II. Saratov: Amirit, 2026. 682 s. (Kırım Tatarcası)
Konferans: Kırım Nümayendesi Edhem Feyzi Efendi’nin Mühazirəsi Münasebetiyle // Azerbaycan. 1919. No. 155 (11 Nisan); No. 156 (13 Nisan); No. 157 (14 Nisan); No. 159 (17 Nisan) / Azerbaycan Gazetesi (1918-1920). 20 Cilt. Cilt VII. Nisan 1919 / ed.: Teymur Kerimli. Bakü: Çaşıoğlu Yayınları, 2023. 631 s. (Azerbaycanca)
Lenin V. Emperyalizm: Kapitalizmin En Yüksek Aşaması. Moskova: AST Yayınları, 2022. 384 s. (Rusça)
Marx K., Engels F. Komünist Parti Manifestosu. Moskova: Eksmo Yayınları, 2025. 96 s. (Rusça)
Muzafarov Y. Kırım Tatar Halk Bankası // Ak Ses. 1919. No. 16. Ocak 17.
Owen, R. The Selected Works of Robert Owen / ed.: G. Claeys. Vol. 1: Early Writings. London ve New York: Routledge, 2017. 150 s. (İngilizce)
Rousseau J. Toplum Sözleşmesi veya Siyasal Hukukun İlkeleri. Moskova: Yurayt Yayınları, 2025. 146 s. (Rusça)
Smith A. Milletlerin Zenginliğinin Doğası ve Nedenleri Üzerine Araştırma. Moskova: AST Yayınları, 2017. 640 s. (Rusça)
Soşina A. Solovki’de İstem Dışı: Kaderler ve Süreler. 1923-1939. 3. bs. Solovki; Moskova: TSM Yayınları, 2021. 232 s. (Rusça)
Tolstoy L. Savaş ve Barış. Moskova: AST Yayınları, 2024. 1248 s. (Rusça)
Usmanova S. Totayköy Pedagoji Teknikumu’nun Faaliyet Tarihi Üzerine. 1922-1931 // Kırım Tarihî İncelemesi. 2017. No. 1. S. 78 (Rusça)
Uzun M. İz Abdullah Mahir (1895–1974): Öğretmenliği ve Faaliyetleriyle Tanınan Yazar / Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 23. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012. 589 s.

ИНФОРМАЦИЯ ОБ АВТОРЕ

Таир Нуридинович Киримов – кандидат филологических наук, внештатный научный сотрудник Научно-исследовательского института крымскотатарского языка, литературы, истории и культуры этносов Крыма, Крымский инженерно-педагогический университет имени Февзи Якубова (295015, пер. Учебный, 8, Симферополь, Российская Федерация); ORCID: 0000-0003-1282-0842. E-mail: tairkerimoff@gmail.com

Поступила в редакцию 25.01.2026

Принята к публикации 17.04.2026