2025. № 4. Онур Биринджи

Максуд Гирей хан в свете «Крымского дневника» Пьера Рюффена

Онур Биринджи
Караденизский технический университет

Аннотация. Целью данного исследования является рассмотрение государственного управления хана Максуд-Гирея (1767–1768 / 1771–1772), дважды восходившего на престол в критические периоды существования Крымского ханства. Исследование дипломатических отношений, существовавших внутри Крымского ханства в этот период, глазами Пьера Рюффена, французского дипломата и переводчика, активно служившего в Османской империи, царской России и Польше и на протяжении всей своей службы находившегося в тесном контакте с ханом в Бахчисарае. Цель данного исследования – оценить политический статус и геополитическое значение Крымского ханства, расположенного к северу от Черного моря, региона, находящегося под давлением с целью вовлечения в европейскую дипломатию. Кроме того, основными задачами данного исследования являются выявление, сбор и хронологическое изложение первоисточников о хане Максуд-Гирее – фигуре, редко упоминаемой в источниках, которую турецкие историки считают излишней, и которую Османская империя даже обвиняет в трусости. Цель данного исследования – поставить под сомнение достоверность этих утверждений. Работа представляет собой исследование, изучающее и оценивающее текущие военные, политические и дипломатические отношения Крымского ханства в свете исторических источников. Используя анализ документов (контент-анализ), метод сбора данных, используемый в научных исследованиях, мы проанализировали, интерпретировали и оценили первичные данные, полученные из исторических документов, таких как архивные записи, рукописи, летописи, письма и т. д., относящихся к Крымскому ханству, Франции и Османской империи. Таким образом, наше исследование внесет вклад в литературу в виде новых и оригинальных сведений об истории Крыма, Османской империи, Польши и России, а также франко-османских отношений.

Ключевые слова: Бахчисарай, Россия, Екатерина II, Польша, Франция, Пьер Рюффен

Для цитирования: Birinci O. Pierre Ruffin’in Kırım Günlüğü Işığında Maksud Giray Han (Bin Selâmet Giray Han) [Максуд Гирей хан в свете «Крымского дневника» Пьера Рюффена] // Крымское историческое обозрение. 2025. Т. 12, № 4. С. 16–52. DOI: 10.22378/kio.2025.4.16-52

СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ

1. Abdulgaffar Kırımî. Umdetü’l Ahbâr. Haz. Derya Derin Paşaoğlu. Kazan: Şehabettin Mercani Tarih Enstitüsü Yayınları, 2014. 418 s.

2. Ahmet Cevdet Paşa. Tarih-i Cevdet. C: I, İstanbul: Hikmet Neşriyat, 1972. 550 s.

3. Baron de Tott. 18. Yüzyılda Türkler. Çev. M. Reşat Uzmen. İstanbul: Tercüman Yayınları, 1979. 323 s.

4. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Kırım Hanlarına Nâme-i Hümâyûn (2 Numaralı Name Defteri). İstanbul: 2013. 288 s.

5. Başer Alper. Bucak Tatarları. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010. 242 s.

6. Birinci Onur. Pierre Ruffin’in Kırım Günlüğü Işığında Maksud Giray Han Dönemi (1767–1768). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Trabzon: Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2024. 120 s.

7. David Geza. Baron de Tott, François. TDV İslâm Ansiklopedisi, C.5. İstanbul: TDV Yayınları, 1992. s. 83-84.

8. Demir Uğur. 1768 Savaşı Öncesi Osmanlı Diplomasisi (1755–1768). Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2012. 340 s.

9. Derin Paşaoğlu Derya. Altın Orda ve Kırım Sahasında Bozkır Aristokrasisinin Güçlü Temsilcileri: Emir Rektemür ve Şirin Mirzalar. Tarih Araştırmaları Dergisi, C.33, S.56. Ankara, 2014. s. 147–190.

10. Derin Paşaoğlu Derya. Emir Edigü (Edige) ve Oğullarının Nogay Ulusundaki Yeri. C.1. Crimean Historical Review, Kazan, 2016. s. 28–64.

11. Doğan Kadriye. Charles Gravier de Vergennes ve İstanbul Elçiliği. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Bilecik: Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022. 176 s.

12. Ferrari Nicole Kançal. Kırım’dan Kalan Miras Hansaray. İstanbul: Klasik Yayınları, 2005. 320 s.

13. Fisher Alan. Kırım Tatarları. Çev. Eşref Özbilen. İstanbul: Selenge Yayınları, 2009. 336 s.

14. Halim Giray. Gülbün-ü Hânân. Haz. Alper Başer ve Alper Günaydın. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Avrasya Enstitüsü Yayınları, 2013. 73 s.

15. İnalcık Halil. Kırım Hanlığı. TDV İslam Ansiklopedisi, C.25. Ankara: TDV Yayınları, 2022. s. 449–457.

16. İnalcık Halil. Kırım Hanlığı Tarihi Üzerine Araştırmalar (1441–1700). 4. Basım, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2024. 593 s.

17. İvanics Maria. Bozkırda Bir Kabilenin Yükselişi: Şirinler. Çev. Mustafa Işık, Doğu Avrupa Türk Mirasının Son Kalesi Kırım, Ed. Yücel Öztürk, İstanbul: Çamlıca Basım Yayın, 2015. s. 53–71.

18. Kahraman Seyit Ali. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi. 7. Kitap, C.2, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2011. 828 s.

19. Kara Sermüşten. V.V. Velyaminov–Zernov’un Kırım Yurtına ve Ol Taraflarga Dair Bolgan Yarlıglar ve Hatlar Eserine Göre Kırım Tarihi (1666 Adil Giray Han ve 1767 Arslan Giray Han Dönemi Arası. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Trabzon: Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2024. 200 s.

20. Karpat Kemal. Bucak. TDV İslam Ansiklopedisi, C.6. İstanbul: TDV Yayınları, 1992. s. 341–343.

21. Kırımlı Hakan. Geraylar ve Osmanlılar. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2022. 1088 s.

22. Köse Ensar. Kırım’ın Sonbaharında Ticaret ve Diplomasi (1768–1769). Avrasya İncelemeleri Dergisi, C.12. S.2. İstanbul, 2023. s. 179–215.

23. Kurat Akdes Nimet. IV.– XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri. Ankara: TTK Basımevi, 1972. 511 s.

24. Ögel Bahaeddin. Türklerde Devlet Anlayışı. Ötüken Yayınları, 3. Basım, İstanbul: 2019. 368 s.

25. Ruffin Pierre. Ruznâme-i Konsol Faransa dar Kırım. (Paris: Bibliotheque Nationale de France, Archives et Manuscrits de la Bibliotheque Universitaire des Langues et Civilisations, Manuscrits Turc, MS.TURC 189), Bahçesaray: 1768. 142 s.

26. Sağlam Nevzat. Ahmet Vasıf Efendi ve Mehâsinü’l-Âsâr ve Hakâ’iku’l-Ahbâr’ı 1166–1188 / 1752–1774 İnceleme ve Metin / Ankara: TTK Yayınları, 2020. 691 s.

27. Schamıloglu Uli. The Qaraçı Beys Of The Later Golden Horde: Notes On The Organization Of The Mongol World Empire. Archıvum Eurasıae Medii Aevi, IV. Wiesbaden, 1984. s. 283–297.

28. Smirnov Vasily. Osmanlı Dönemi Kırım Hanlığı. Çev. Ahsen Batur, İstanbul: Selenge Yayınları, 2016. 684 s.

29. Sorel Albert. On Sekizinci Asırda Mesele-i Şarkıyye ve Kaynarca Muahedesi. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2016. 254 s.

30. Söylemez Yavuz. Kırım Hanlığı-Osmanlı Devleti Siyasi İlişkilerinde Rehin Usulü. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, C.4, S.2. Ankara, 2019. s. 84–109.

31. Şem’dânî-zâde. Şem’dânî-zâde Fındıklılı Süleyman Efendi Târihi Mür’i’t-Tevârih. II. B. Haz. Münir Aktepe. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1980. 169 s.

32. Tansel Selahattin. Osmanlı Leh Münasebetleri 1764–1768. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih–Coğrafya Fakültesi Dergisi, C.4, S.1. Ankara, 1946. s. 69–84.

33. Tığlıoğlu Kapıcı Dilek. Fransız Kaynaklarına Göre Kırım Hanlığı (1700–1768). Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022. 308 s.

34. Tığlıoğlu Kapıcı Dilek. Küçük Tataristan’da Cizvitler: Kırım Hanlığı’nda Fransız Cizvit Misyonu’nun Kuruluşu (1706). Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, C.33. Ankara, 2020. s. 247–272.

35. Toth Ferench. La Correspondance Consulaire de Crimee du Baron de Tott (1767–1770). İstanbul: Les Edition İsis, 2014. 266 s.

36. Uzunçarşılı İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi. C. 4. 5. Baskı. Ankara: TTK Yayınları, 2007. 681 s.

37. Ülküsal Müstecip. Kırım Türk–Tatarları Dünü Bugünü Yarını. İstanbul: Baha Matbaası, 1980. 366 s.

Сведения об авторе: Онур Биринджи – докторант, Исторический факультет Института социальных наук, Караденизский технический университет (61080, Ортахисар, Трабзон, Турция); ORCID: 0000-0002-4906-5441; birincionur61@gmail.com

Поступила в редакцию 03.07.2025

Принята к публикации 28.10.2025